Umowny dział spadku – jak podzielić majątek bez udziału sądu?

Umowa między spadkobiercami jest najszybszą drogą do uporządkowania spraw po śmierci bliskiej osoby. Zamiast długiego postępowania, w trakcie którego sąd przeprowadza dowody z dokumentów przedłożonych przez strony, opinii biegłych czy przesłuchania świadków, możliwe jest uzgodnienie, komu przypadnie konkretny składnik majątku i czy potrzebne będą spłaty celem wyrównania sytuacji spadkobierców. Taki umowny dział spadku jest dopuszczalny, ale wymaga spełnienia kilku warunków oraz odpowiedniej konstrukcji samej umowy – tak, aby nie generować wątpliwości interpretacyjnych, które mogą wywołać spory na przyszłość.

Wspólny majątek spadkowy – czym jest?

Wspólny majątek spadkowy powstaje wtedy, gdy spadek przypada kilku osobom. Do tej wspólności oraz do samego działu stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych, z uwzględnieniem ewentualnych odrębności wynikających przepisów prawa spadkowego. Z praktycznego punktu widzenia oznacza to, że do momentu podziału każdy ze spadkobierców ma udział w całości spadku, a nie w konkretnych przedmiotach wchodzących w skład spadku. Dopiero po dziale spadku poszczególne składniki zostają przypisane określonym osobom, a wspólność majątkowa ustaje.

Termin na umowny dział spadku

Nie istnieje termin, po którym dział spadku przestaje być możliwy – co do zasady przepisy nie narzucają sztywnego ograniczenia czasowego – nawet po wielu latach można podjąć decyzję o uporządkowaniu stanu prawnego. Warto pamiętać o tym, iż przedmiotem działu są aktywa, czyli rzeczy i prawa wchodzące do spadku, natomiast długi „podążają” za udziałami z mocy prawa. W umowie można ustalić, kto faktycznie ma spłacić konkretny dług, ale takie postanowienia działają jedynie wewnętrznie – pomiędzy spadkobiercami – i nie muszą wiązać wierzycieli, którzy będą mogli dochodzić należności od wszystkich spadkobierców.

Dział spadku bez sądu

Często spadkobiercy zastanawiają się, kiedy możliwy jest dział spadku bez sądu. Warunek jest zasadniczo tylko jeden: pełna zgoda wszystkich spadkobierców na wszystkie decyzje co do sposobu podziału majątku spadkowego. Zgoda musi dotyczyć nie tylko samej idei podziału, lecz także jego sposobu (kto jaki przedmiot dostaje i jakie będą w związku z tym ustalone rozliczenia). Sprzeciw choćby jednej osoby zamyka drogę do umowy i generuje konieczność prowadzenia sprawy przed sądem. Jeżeli spadkobiercą jest małoletni albo osoba ubezwłasnowolniona, umowę w jej imieniu zawiera przedstawiciel ustawowy, jednak zwykle po uzyskaniu wymaganego zezwolenia sądu opiekuńczego – tak, aby interes tej osoby był realnie zabezpieczony.

Sposób działu spadku

Jeżeli strony są zgodne co do sposobu działu spadku, dział spadku bez sądu pozwala dobrać rozwiązanie do konkretnego majątku i sytuacji rodzinnej. Najczęściej spotyka się trzy modele: podział „w naturze” (fizyczne rozdzielenie rzeczy lub wydzielenie części – najczęściej spotykane w przypadku nieruchomości, które dają się podzielić na lokale), przyznanie przedmiotu w całości jednemu albo kilku spadkobiercom (np. mieszkanie dla jednego spadkobiercy), a także sprzedaż rzeczy osobie trzeciej i podział uzyskanej ceny. Te metody można łączyć w jednej umowie – przykładowo mieszkanie przyznać jednej osobie, a samochód sprzedać i rozliczyć gotówkę. Jeśli ktoś otrzymuje składniki o wartości wyższej niż jego udział, pojawia się potrzeba wyrównania w postaci przyznania takiej osobie spłaty.

Umowa o dział spadku – jak wygląda?

Sformułowanie umowy zabezpieczającej interesy wszystkich spadkobierców nie jest działaniem prostym. Bezpieczny podział majątku po spadku powinien uwzględniać, jaka jest wartość schedy przypadającej każdemu spadkobiercy i czy trzeba coś zaliczyć na jej poczet (np. darowizny otrzymane wcześniej). Mechanizm zaliczenia polega na doliczeniu wartości darowizn do spadku (albo do dzielonej części), obliczeniu sched, a następnie zaliczeniu darowizn na poczet odpowiedniej schedy. W praktyce te rozliczenia bywają często osią konfliktu, dlatego w umowie warto precyzyjnie opisać przyjęte wartości, sposób wyceny i zasady dopłat.

Rozliczenie nakładów w umownym dziale spadku

Z punktu widzenia praktycznego równie istotne są rozrachunki między spadkobiercami: kto korzystał z nieruchomości, kto pobierał pożytki, kto ponosił koszty utrzymania, kto poniósł nakłady – np. zrobił remont albo spłacił część zobowiązań. Umowa może uregulować te kwestie i wskazać, czy i w jakiej wysokości powstają wzajemne roszczenia. Można też umówić się co do odpowiedzialności za konkretne długi w relacjach wewnętrznych, czyli rozdzielić ciężar spłaty tak, jak spadkobiercy uznają to za sprawiedliwe – z zastrzeżeniem, że postanowienia ograniczające wierzycielom możliwość dochodzenia roszczeń od konkretnego spadkobiercy będą zasadniczo bezskuteczne – chyba że będą objęte porozumieniem zawartym z samym wierzycielem.

Forma czynności prawnej – umowa o dział spadku

Ważnym elementem jest forma czynności. Co do zasady strony mają w tym zakresie swobodę, ale są sytuacje, w których ustawodawca wymaga formy szczególnej. Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość, umowa o dział powinna mieć formę aktu notarialnego. Dodatkowo, gdy w spadku znajduje się przedsiębiorstwo, ustawodawca przewiduje co najmniej formę pisemną z podpisami notarialnie poświadczonymi, a w określonych przypadkach również formę aktu notarialnego. Dobrą praktyką jest też takie opisanie składników majątku, aby nie było wątpliwości, co konkretnie przechodzi na daną osobę – zwłaszcza gdy umowa ma później stanowić podstawę wpisu do księgi wieczystej czy innych rejestrów.

Czym jest umowny dział spadku?

Często pojawia się pytanie, na czym polega umowny dział spadku w sytuacji, gdy spadek składa się z wielu przedmiotów albo strony chcą zacząć dział spadku od jednego składnika, np. mieszkania. W tym zakresie zaznaczyć należy, że umowny dział może obejmować cały spadek albo zostać ograniczony do jego części, co pozwala zawierać kilka umów – pod warunkiem zachowania właściwej formy dla konkretnego składnika majątku. Ta elastyczność bywa bardzo przydatna, ale wymaga często zwiększonych nakładów czasowych: częściowe porządkowanie spraw powinno prowadzić do spójnego efektu i uwzględniać całokształt sytuacji spadkobierców i rozliczeń między nimi.

Podsumowanie

Na koniec warto podkreślić, że umowa o dział jest tytułem do nabycia własności rzeczy i praw, a więc po jej zawarciu poszczególni spadkobiercy stają się właścicielami tych przedmiotów, które im przyznano, zamiast pozostawać we wspólności. Dlatego w wielu przypadkach to rozwiązanie jest najbardziej racjonalne: oszczędza czas, koszty i emocje, o ile uda się osiągnąć porozumienie i dobrze sformułować postanowienia umowne i rozliczenia między stronami. Podsumowując: umowny dział spadku jest dobrym wyborem, gdy wszyscy spadkobiercy są zgodni co do sposobu podziału majątku po spadku, a jednocześnie zadbają o prawidłową formę i precyzyjne postanowienia w zakresie rozliczeń między stronami – wtedy ryzyko późniejszych sporów znacznie maleje. Jeśli rozważają Państwo dział spadku bez sądu bądź też jest to niemożliwe i konieczne jest wystąpienie na drogę postępowania sądowego, zachęcamy do kontaktu z naszą kancelarią.